Ở làng tôi ngày trước có ông Tư làm nghề mộc. Người ta gọi vui ông là “ông Tư chậm”, vì trong khi mấy xưởng khác đóng xong một bộ bàn ghế trong ba ngày thì ông Tư phải mất cả tuần, có khi mười ngày. Khách nóng ruột đến hỏi, ông chỉ cười: “Từ từ, gỗ nó cũng cần thời gian để mình hiểu nó.”
Hồi nhỏ tôi hay ngồi ở cửa xưởng nhìn ông làm. Cùng một tấm ván, thợ khác cưa cái rẹt là xong, còn ông Tư đưa tay vuốt dọc thớ gỗ, nghiêng qua nghiêng lại dưới ánh sáng, rồi mới đặt bút chì. Ông bào từng nhát mỏng tang, dừng lại sờ mặt gỗ, rồi bào tiếp. Có lần tôi sốt ruột hỏi sao ông không làm nhanh cho được nhiều tiền. Ông gõ gõ cái bào lên bàn: “Con à, đóng nhanh thì được một lần tiền. Đóng cho đàng hoàng thì được cả đời khách.”
Tôi không hiểu câu đó cho tới nhiều năm sau. Những bộ bàn ghế của mấy xưởng đóng nhanh, được dăm ba năm là mộng lỏng, cong vênh, kêu cọt kẹt. Còn cái tủ thờ ông Tư đóng cho nhà tôi, đến giờ hơn ba mươi năm vẫn khít khìn khịt, gỗ lên nước bóng loáng, đóng mở nhẹ như ru. Người trong làng ai có việc hệ trọng — tủ thờ, giường cưới, quan tài cho cha mẹ già — đều tìm đến ông Tư, dù phải chờ, dù đắt hơn.
Có ông khách ở phố về đặt hàng, thấy ông làm chậm quá thì gợi ý: “Bác mua thêm cái máy, thuê thêm thợ, làm cho nhanh, một tháng gấp ba thu nhập.” Ông Tư ngẫm một lúc rồi lắc đầu: “Chú nói phải. Nhưng nếu tôi chạy theo số lượng, thì cái tên ‘ông Tư’ nó không còn nghĩa gì nữa. Người ta tìm tôi không phải vì tôi nhanh, mà vì họ tin cái tôi làm ra.”
Sau này đi làm, va vấp trong công việc, tôi mới thấm. Ai cũng bị cuốn vào cuộc đua “nhanh hơn, nhiều hơn, rẻ hơn”. Nhưng thị trường có trí nhớ rất dai. Một sản phẩm cẩu thả, một lời hứa cho qua, một mối hàn làm dối — khách có thể không nói gì, chỉ lặng lẽ không quay lại. Ngược lại, thứ được làm tử tế sẽ tự nó đi kể chuyện, hết người này đến người khác, năm này qua năm khác.
Làm nhanh là kỹ năng, ai luyện cũng được. Nhưng làm cho người ta tin thì cần một thứ khó hơn: sự kiên nhẫn và lòng tự trọng với nghề. Ông Tư không giàu nhất làng, nhưng đến khi ông mất, đám tang đông nghịt người — toàn những gia đình mấy đời dùng đồ ông đóng, đến để tiễn một người đã đặt chữ tín lên trên đồng tiền.
Nên mỗi khi thấy mình sốt ruột muốn “cho xong cho lẹ”, tôi lại nhớ câu ông Tư: đóng nhanh thì được một lần tiền, đóng đàng hoàng thì được cả đời khách. Trong kinh doanh cũng như ở đời, cái chậm mà chắc nhiều khi lại là con đường nhanh nhất để đi xa.
Ảnh đại diện: Jorge Royan / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).
